انتخاب داور در داوری؛ شرایط، معیارها، نحوه انتخاب و موارد رد داور ⚖️
در بسیاری از قراردادهای تجاری، ملکی و حرفهای، طرفین به جای اینکه اختلافات احتمالی خود را مستقیماً در دادگاه مطرح کنند، توافق میکنند که اختلاف از طریق داوری حلوفصل شود. اما موفقیت یک فرآیند داوری تا حد زیادی به شخص یا اشخاصی بستگی دارد که برای رسیدگی به اختلاف انتخاب میشوند.
انتخاب داور موضوعی ساده و تشریفاتی نیست. تخصص، تجربه، استقلال، بیطرفی، آشنایی با موضوع اختلاف و حتی نحوه تنظیم شرط داوری در قرارداد میتواند بر کیفیت رسیدگی و نتیجه نهایی تأثیرگذار باشد.
📌 به همین دلیل، اگر قصد دارید در قرارداد خود شرط داوری قرار دهید، بهتر است صرفاً به عبارتهایی مانند «در صورت اختلاف، موضوع به داوری ارجاع میشود» اکتفا نکنید و سازوکار انتخاب داور را نیز تا حد امکان روشن کنید.
در این مقاله، با نحوه انتخاب داور، شرایط داور، معیارهای انتخاب داور، داور مرضیالطرفین، موارد رد داور و نکات مهم تنظیم شرط داوری آشنا میشویم.
داوری چیست؟ ⚖️
داوری یکی از روشهای حلوفصل اختلاف است که در آن طرفین توافق میکنند اختلاف خود را، در حدودی که قانون اجازه میدهد، به شخص یا اشخاصی خارج از دادگاه ارجاع دهند.
داور پس از بررسی موضوع، ادعاها، دفاعیات و مدارک طرفین، مطابق مقررات حاکم بر داوری درباره اختلاف تصمیمگیری میکند.
داوری میتواند در قراردادهای مختلف مورد استفاده قرار گیرد؛ از جمله:
- قراردادهای تجاری
- قراردادهای پیمانکاری
- قراردادهای ساختوساز
- قراردادهای مشارکت
- قراردادهای خرید و فروش
- قراردادهای سرمایهگذاری
- اختلافات شرکتها
- برخی اختلافات ورزشی و تخصصی
در بسیاری از موارد، طرفین از همان زمان انعقاد قرارداد درباره شیوه حل اختلاف آینده توافق میکنند.
🔎 برای آشنایی بیشتر با این موضوع، مطالعه حقوق قراردادها و همچنین آشنایی با فسخ قرارداد و الزام به ایفای تعهد میتواند مفید باشد.
انتخاب داور چگونه انجام میشود؟
نحوه انتخاب داور به توافق طرفین و مقررات حاکم بر داوری بستگی دارد.
ممکن است طرفین:
- یک داور را به صورت مشترک انتخاب کنند؛
- هر کدام یک داور معرفی کنند؛
- برای انتخاب داور سوم سازوکار مشخصی تعیین کنند؛
- انتخاب داور را به یک نهاد یا مرجع داوری بسپارند؛
- در قرارداد، روش جایگزین برای زمانی که یکی از طرفین داور خود را معرفی نمیکند تعیین کنند.
بنابراین، نمیتوان برای تمام قراردادها یک روش واحد برای انتخاب داور در نظر گرفت.
📌 نکته مهم: اگر در قرارداد فقط نوشته شود «اختلاف از طریق داوری حل خواهد شد» اما درباره نحوه انتخاب داور و جایگزینی او در صورت عدم امکان رسیدگی توضیح کافی داده نشود، ممکن است در زمان بروز اختلاف مشکلات عملی ایجاد شود.
داور مرضیالطرفین چیست؟
«داور مرضیالطرفین» شخصی است که هر دو طرف اختلاف بر انتخاب او توافق دارند.
این روش معمولاً زمانی مناسب است که طرفین بتوانند نسبت به شخصی مستقل و متخصص به توافق برسند.
برای مثال، دو شرکت ممکن است در قرارداد خود توافق کنند که در صورت بروز اختلاف، یک حقوقدان متخصص در قراردادهای تجاری به عنوان داور انتخاب شود.
مزیت اصلی این روش، کاهش اختلاف درباره شخص داور و سرعت بیشتر در آغاز فرآیند داوری است.
البته توافق طرفین درباره انتخاب داور به این معنا نیست که داور میتواند برخلاف الزامات قانونی یا اصول بیطرفی عمل کند.
معیارهای مهم برای انتخاب داور چیست؟ 🔎
انتخاب داور باید با توجه به موضوع اختلاف انجام شود. برخی از مهمترین معیارها عبارتاند از:
۱. تخصص داور
اگر موضوع اختلاف پیچیده و تخصصی باشد، بهتر است داوری انتخاب شود که با موضوع پرونده آشنایی کافی داشته باشد.
برای مثال، در یک اختلاف مربوط به قراردادهای بینالمللی، آشنایی داور با قراردادهای تجاری بینالمللی، عرف تجاری و مقررات مرتبط میتواند اهمیت زیادی داشته باشد.
در اختلافات فنی نیز ممکن است آشنایی داور با حوزه فنی موضوع قرارداد اهمیت ویژهای داشته باشد.
۲. بیطرفی داور ⚖️
داور باید در رسیدگی به اختلاف، بیطرف باشد و نباید به نفع یکی از طرفین رفتار کند.
وجود رابطه مالی، شغلی یا شخصی قابل توجه با یکی از طرفین میتواند اعتماد به بیطرفی داور را تحت تأثیر قرار دهد.
بنابراین قبل از انتخاب داور باید بررسی شود که آیا ارتباطی میان او و یکی از طرفین وجود دارد که بتواند موجب تردید جدی نسبت به بیطرفی وی شود یا خیر.
۳. استقلال داور
استقلال با بیطرفی ارتباط نزدیک دارد اما دقیقاً همان مفهوم نیست.
داور باید بتواند بدون فشار یا وابستگی به طرفین، تصمیم خود را اتخاذ کند.
به همین دلیل، بررسی روابط حرفهای و مالی داور با طرفین یا اشخاص مرتبط با اختلاف اهمیت دارد.
۴. تجربه داور
تجربه در رسیدگی به پروندههای مشابه میتواند یکی از معیارهای مهم انتخاب باشد.
برای مثال، داوری که سابقه رسیدگی به اختلافات مربوط به قراردادهای پیمانکاری دارد، ممکن است برای یک اختلاف پیچیده پیمانکاری گزینه مناسبتری نسبت به فردی باشد که تجربهای در این حوزه ندارد.
۵. توانایی مدیریت فرآیند داوری
داور تنها کسی نیست که در پایان درباره اختلاف نظر میدهد؛ بلکه در جریان رسیدگی باید بتواند فرآیند را مدیریت کند.
تنظیم جلسات، بررسی مدارک، استماع دفاعیات و مدیریت اختلاف میان طرفین از جمله موضوعاتی است که در یک داوری حرفهای اهمیت دارد.
شرایط قانونی داور چیست؟
در حقوق ایران، انتخاب هر شخصی به عنوان داور بدون توجه به محدودیتهای قانونی امکانپذیر نیست.
قانون آیین دادرسی مدنی برای داوری مقررات مشخصی در خصوص شرایط داور، ممنوعیت انتخاب برخی اشخاص و موارد رد داور پیشبینی کرده است.
از جمله موضوعاتی که هنگام انتخاب داور باید بررسی شود:
- اهلیت قانونی داور
- ممنوعیتهای قانونی
- استقلال و بیطرفی
- وجود یا عدم وجود جهات رد
- توافق طرفین
- مقررات خاص مربوط به داوری موردنظر
⚠️ بنابراین صرف اینکه شخصی از نظر علمی یا حرفهای متخصص باشد، به تنهایی برای انتخاب او به عنوان داور کافی نیست.
چه کسانی نمیتوانند داور شوند؟
قانون در برخی موارد، اشخاصی را از داوری منع کرده یا انتخاب برخی افراد را با محدودیت مواجه کرده است.
همچنین در بعضی شرایط، حتی اگر شخصی در ابتدا به عنوان داور انتخاب شده باشد، وجود یک وضعیت خاص میتواند موضوع رد داور را مطرح کند.
به همین دلیل، پیش از انتخاب داور باید علاوه بر تخصص، وضعیت قانونی وی نیز بررسی شود.
📌 این موضوع در قراردادهای مهم تجاری اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ زیرا اشتباه در تعیین داور ممکن است در ادامه فرآیند داوری مشکلات جدی ایجاد کند.
رد داور چیست؟
رد داور به معنای اعتراض قانونی به ادامه فعالیت داور به دلیل وجود شرایطی است که میتواند بیطرفی یا صلاحیت او را تحت تأثیر قرار دهد.
برای مثال، در صورت وجود برخی روابط یا جهات قانونی، ممکن است یکی از طرفین بتواند نسبت به داور اعتراض کند.
بنابراین انتخاب داور باید به گونهای انجام شود که احتمال ایجاد چنین اختلافاتی تا حد امکان کاهش یابد.
🔎 در قراردادهای مهم، بهتر است قبل از تعیین داور، شرایط داوری در قرارداد به صورت دقیق بررسی شود.
آیا میتوان بعد از انتخاب داور او را تغییر داد؟
تغییر داور همیشه به سادگی امکانپذیر نیست و باید شرایط قانونی و قراردادی آن بررسی شود.
اگر طرفین درباره داور توافق کرده باشند، امکان تغییر او ممکن است به توافق جدید طرفین یا وجود شرایط قانونی مربوط باشد.
همچنین اگر داور از ادامه رسیدگی معذور شود، استعفا دهد، فوت کند یا به هر دلیل قانونی امکان ادامه کار نداشته باشد، باید بر اساس توافق طرفین یا مقررات مربوط، سازوکار جایگزینی او بررسی شود.
📌 به همین دلیل، بهتر است در قرارداد از ابتدا برای تعیین داور جایگزین نیز سازوکار مناسبی پیشبینی شود.
انتخاب یک داور بهتر است یا سه داور؟
پاسخ این سؤال به نوع اختلاف و توافق طرفین بستگی دارد.
در اختلافات سادهتر، انتخاب یک داور میتواند فرآیند رسیدگی را سادهتر و کمهزینهتر کند.
اما در اختلافات پیچیده و با ارزش مالی بالا، طرفین ممکن است ترجیح دهند از هیأت داوری استفاده کنند.
در این حالت باید از ابتدا مشخص شود:
- هر طرف چگونه داور خود را معرفی میکند؟
- داور سوم چگونه انتخاب میشود؟
- اگر یکی از طرفین داور خود را معرفی نکرد چه اتفاقی میافتد؟
- اگر داور سوم انتخاب نشد چه مرجعی برای تعیین او اقدام میکند؟
- تصمیم هیأت داوری با چه اکثریتی اتخاذ میشود؟
⚠️ ابهام در این موارد میتواند خود منشأ اختلاف جدید شود.
نقش نهاد داوری در انتخاب داور
در برخی قراردادها، طرفین توافق میکنند که اختلاف آنها تحت قواعد یک نهاد داوری مشخص رسیدگی شود.
در این حالت، مقررات آن نهاد میتواند درباره نحوه انتخاب، تعیین یا جایگزینی داور نقش مهمی داشته باشد.
نهادهای داوری ممکن است فهرستی از داوران متخصص داشته باشند و بر اساس قواعد خود، داور یا اعضای هیأت داوری را تعیین کنند.
بنابراین هنگام انعقاد قرارداد، علاوه بر انتخاب «داوری»، باید مشخص شود که آیا داوری نهادی موردنظر است یا داوری موردی.
انتخاب داور در قرارداد چگونه نوشته شود؟ 📝
یکی از مهمترین اشتباهات قراردادی، استفاده از شرط داوری بسیار کلی و مبهم است.
برای مثال، نوشتن این عبارت:
«کلیه اختلافات توسط داور حل خواهد شد.»
ممکن است برای قراردادهای مهم کافی نباشد.
بهتر است سازوکار انتخاب داور، تعداد داوران، نحوه تعیین داور جایگزین و در صورت لزوم مرجع تعیینکننده داور تا حد امکان روشن باشد.
در قراردادهای پیچیده، حتی موضوعاتی مانند محل داوری، قانون حاکم و نحوه پرداخت هزینههای داوری نیز میتواند اهمیت داشته باشد.
🔎 اگر قصد تنظیم قرارداد دارید، استفاده از وکیل قرارداد میتواند در پیشبینی دقیق شرط داوری و سایر شروط قراردادی کمککننده باشد.
انتخاب داور در قراردادهای تجاری
در قراردادهای تجاری، انتخاب داور اهمیت مضاعفی دارد؛ زیرا اختلاف ممکن است شامل مسائل پیچیده مالی، حسابداری، حقوق شرکتها یا قراردادهای تخصصی باشد.
برای مثال، در اختلافات مربوط به:
- قراردادهای پیمانکاری
- قراردادهای سرمایهگذاری
- قراردادهای نمایندگی
- قراردادهای توزیع
- قراردادهای ساخت
- قراردادهای فناوری
- قراردادهای تجارت بینالمللی
تخصص داور میتواند نقش مهمی در کیفیت رسیدگی داشته باشد.
انتخاب داور در قراردادهای بینالمللی 🌍
در داوریهای بینالمللی، موضوع انتخاب داور حساستر است.
علاوه بر تخصص و استقلال، ممکن است موضوعاتی مانند موارد زیر نیز اهمیت پیدا کند:
- تجربه داور در داوری بینالمللی
- آشنایی با قراردادهای بینالمللی
- زبان رسیدگی
- قانون حاکم بر قرارداد
- قواعد داوری مورد توافق
- آشنایی با عرف تجارت بینالمللی
- استقلال از طرفین و وکلای آنان
در قراردادهای بینالمللی، انتخاب نادرست داور میتواند هزینه و زمان رسیدگی را افزایش دهد.
آیا طرفین میتوانند داور متخصص انتخاب کنند؟
بله، در مواردی که قانون و توافق طرفین اجازه دهد، تخصص میتواند یکی از مهمترین معیارهای انتخاب داور باشد.
برای مثال، در اختلاف مربوط به یک قرارداد فناوری، انتخاب فردی آشنا با حقوق فناوری و قراردادهای دیجیتال میتواند منطقی باشد.
اما تخصص به تنهایی کافی نیست و باید همزمان استقلال و بیطرفی داور نیز مورد توجه قرار گیرد.
اشتباهات رایج در انتخاب داور ❌
برخی اشتباهات میتواند فرآیند داوری را با مشکل مواجه کند:
انتخاب داور صرفاً به دلیل آشنایی شخصی
آشنایی شخصی با داور لزوماً به معنای انتخاب مناسب نیست.
انتخاب داور به دلیل شهرت
شهرت حرفهای به تنهایی معیار کافی برای انتخاب داور نیست.
بیتوجهی به تخصص
در اختلافات پیچیده، انتخاب داور فاقد تخصص لازم ممکن است فرآیند رسیدگی را دشوار کند.
بیتوجهی به استقلال
قبل از انتخاب داور باید روابط احتمالی او با طرفین بررسی شود.
پیشبینی نکردن داور جایگزین
اگر داور نتواند رسیدگی را ادامه دهد، نبود سازوکار جایگزین میتواند باعث تأخیر شود.
نوشتن شرط داوری مبهم
یکی از مهمترین اشتباهات، تعیین نکردن دقیق نحوه انتخاب داور است.
آیا داور باید وکیل باشد؟
خیر، لزوماً داور نباید وکیل باشد.
مهم این است که شرایط قانونی لازم را داشته باشد و برای موضوع اختلاف مناسب باشد.
در برخی اختلافات تخصصی، ممکن است علاوه بر دانش حقوقی، تجربه فنی یا تجاری داور نیز اهمیت زیادی داشته باشد.
برای مثال، در یک اختلاف فنی ممکن است شخصی با دانش تخصصی صنعت مربوطه گزینه مناسبی باشد؛ البته مشروط به اینکه شرایط قانونی داوری را داشته باشد.
هزینه داوری بر عهده چه کسی است؟
هزینه داوری میتواند تابع توافق طرفین و مقررات حاکم بر داوری باشد.
در قراردادهای مهم بهتر است درباره هزینههای مربوط به داوری نیز تا حد امکان پیشبینی لازم صورت گیرد.
این موضوع میتواند شامل حقالزحمه داور، هزینه کارشناسی و سایر هزینههای مرتبط با رسیدگی باشد.
📌 بهتر است در قرارداد مشخص شود که هزینهها چگونه پرداخت میشوند تا در زمان بروز اختلاف، موضوع دیگری به اختلاف اصلی اضافه نشود.
اگر طرف مقابل داور معرفی نکند چه میشود؟
این موضوع کاملاً به مفاد توافق داوری و مقررات قانونی مربوط بستگی دارد.
به همین دلیل، یکی از نکات مهم هنگام تنظیم شرط داوری این است که برای امتناع یا تأخیر یکی از طرفین در معرفی داور، سازوکار مشخصی پیشبینی شود.
در غیر این صورت، ممکن است آغاز رسیدگی داوری با مشکل مواجه شود.
آیا رأی داور قابل اعتراض است؟
رأی داور در شرایط قانونی، دارای آثار حقوقی است؛ اما این موضوع به معنای غیرقابل اعتراض بودن مطلق آن نیست.
قانون آیین دادرسی مدنی موارد مشخصی را برای ابطال رأی داور پیشبینی کرده است.
بنابراین اگر رأی داوری صادر شده باشد، باید بررسی شود که آیا یکی از جهات قانونی ابطال رأی داور وجود دارد یا خیر.
⚠️ صرف نارضایتی از نتیجه رأی داوری به معنای وجود حق ابطال آن نیست.
اهمیت وکیل در انتخاب داور ⚖️
انتخاب داور، بهخصوص در اختلافات مالی و تجاری با ارزش بالا، بهتر است صرفاً بر اساس آشنایی شخصی یا شهرت انجام نشود.
یک وکیل متخصص میتواند پیش از انتخاب داور، مواردی مانند:
- موضوع اختلاف
- صلاحیت داور
- تخصص موردنیاز
- استقلال و بیطرفی
- شرط داوری قرارداد
- تعداد داوران
- نحوه تعیین داور جایگزین
- مقررات حاکم بر داوری
- امکان اعتراض یا ابطال رأی
را بررسی کند.
همچنین در صورت بروز اختلاف، استفاده از مشاوره حقوقی میتواند به طرفین کمک کند تا پیش از انتخاب داور، ریسکهای احتمالی را شناسایی کنند.
چکلیست انتخاب داور 📋
پیش از انتخاب داور، این موارد را بررسی کنید:
✅ آیا داور شرایط قانونی لازم را دارد؟
✅ آیا در موضوع مورد اختلاف تخصص دارد؟
✅ آیا سابقه رسیدگی به پروندههای مشابه دارد؟
✅ آیا نسبت به طرفین مستقل و بیطرف است؟
✅ آیا رابطه مالی یا حرفهای مؤثری با یکی از طرفین دارد؟
✅ آیا درباره حقالزحمه داور توافق شده است؟
✅ آیا تعداد داوران مشخص است؟
✅ آیا روش انتخاب داور جایگزین مشخص شده است؟
✅ آیا قواعد داوری مشخص شده است؟
✅ آیا شرط داوری قرارداد ابهام ندارد؟
پرسشهای متداول درباره انتخاب داور ❓
آیا انتخاب داور با توافق طرفین انجام میشود؟
در بسیاری از موارد بله، اما نحوه تعیین داور تابع توافق طرفین و مقررات قانونی یا قواعد داوری حاکم است.
بهترین داور چه کسی است؟
بهترین داور الزاماً مشهورترین فرد نیست؛ بلکه باید متناسب با موضوع اختلاف، دارای تخصص، تجربه، استقلال و بیطرفی لازم باشد.
آیا میتوان داور را بعد از بروز اختلاف انتخاب کرد؟
بسته به توافق طرفین و مقررات مربوط، ممکن است طرفین پس از بروز اختلاف نیز درباره داور توافق کنند.
آیا داور باید وکیل باشد؟
خیر. وکیل بودن شرط عمومی و الزامی برای تمام داوریها نیست؛ بلکه شرایط قانونی و تناسب فرد با موضوع داوری اهمیت دارد.
آیا میتوان به رأی داور اعتراض کرد؟
در مواردی که قانون پیشبینی کرده است، امکان درخواست ابطال رأی داور وجود دارد؛ اما صرف مخالفت با رأی، بهتنهایی کافی نیست.
آیا انتخاب داور در قراردادهای تجاری اهمیت بیشتری دارد؟
در بسیاری از قراردادهای تجاری به دلیل پیچیدگی اختلافات و ارزش مالی آنها، انتخاب داور متخصص و مستقل اهمیت ویژهای دارد.
جمعبندی
انتخاب داور یکی از مهمترین مراحل در فرآیند داوری است و نباید صرفاً به عنوان یک تشریفات قراردادی به آن نگاه کرد.
⚖️ تخصص، تجربه، استقلال و بیطرفی از مهمترین معیارهایی هستند که هنگام انتخاب داور باید مورد توجه قرار گیرند.
همچنین بهتر است در قرارداد، موضوعاتی مانند تعداد داوران، نحوه انتخاب آنها، روش تعیین داور جایگزین و قواعد حاکم بر داوری با دقت مشخص شود.
در قراردادهای مهم تجاری و مالی، یک شرط داوری دقیق میتواند از بسیاری از اختلافات بعدی جلوگیری کند.
اگر درباره انتخاب داور، شرط داوری، اعتراض به داور یا ابطال رأی داور با اختلافی مواجه هستید، بررسی قرارداد و شرایط پرونده پیش از هر اقدام حقوقی اهمیت زیادی دارد.
