ادله الکترونیکی در دادگاه؛ اعتبار، انواع و نحوه ارائه به عنوان مدرک
در عصر فناوری و ارتباطات، بخش قابل توجهی از روابط اشخاص در فضای دیجیتال شکل میگیرد. قراردادها از طریق پیامرسانها منعقد میشوند، پرداختها با ابزارهای الکترونیکی انجام میگیرد، تهدید و توهین ممکن است در شبکههای اجتماعی اتفاق بیفتد و بسیاری از ارتباطات کاری و تجاری نیز از طریق ایمیل و پیامرسانها انجام میشود.
به همین دلیل، ادله الکترونیکی در دادگاه به یکی از موضوعات مهم در دعاوی حقوقی و پروندههای کیفری تبدیل شده است.
پیامک، چت واتساپ و تلگرام، ایمیل، فایل صوتی، عکس، فیلم، اطلاعات حسابهای کاربری، دادههای رایانهای، تراکنشهای بانکی و اسناد دارای امضای الکترونیکی، بسته به شرایط پرونده میتوانند در اثبات ادعا مورد توجه قرار گیرند.
اما یک سؤال مهم وجود دارد:
آیا هر اسکرینشات، پیام یا فایل دیجیتالی میتواند بهعنوان مدرک در دادگاه پذیرفته شود؟
پاسخ این سؤال همیشه مثبت نیست. مهمترین موضوع در ادله الکترونیکی، امکان احراز اصالت، تمامیت و ارتباط داده با موضوع پرونده است.
در این مقاله، انواع ادله الکترونیکی، شرایط استناد به آنها، نحوه ارائه آنها در دادگاه، نقش کارشناسی و نکات مهم مربوط به حفظ و جمعآوری این ادله را بررسی میکنیم.
ادله الکترونیکی چیست؟
ادله الکترونیکی به دادهها و اطلاعاتی گفته میشود که به شکل الکترونیکی ایجاد، ذخیره، پردازش یا منتقل شدهاند و میتوانند در اثبات یک موضوع حقوقی یا کیفری مورد استفاده قرار گیرند.
این ادله ممکن است در تلفن همراه، رایانه، سرور، ایمیل، پیامرسان، شبکه اجتماعی، سامانههای اینترنتی یا سایر تجهیزات و محیطهای دیجیتال وجود داشته باشند.
برای مثال، اگر شخصی در یک پیامرسان دیگری را تهدید کند، محتوای پیام، اطلاعات حساب کاربری و سایر دادههای مرتبط ممکن است برای اثبات موضوع مورد بررسی قرار گیرد.
همچنین در یک اختلاف قراردادی، پیامهای ردوبدلشده میان طرفین میتواند برای اثبات مذاکرات، توافقات یا اقرارهای انجامشده مورد توجه قرار گیرد.
به همین دلیل، ادله الکترونیکی میتواند در دعاوی حقوقی و همچنین شکایتهای کیفری نقش مهمی داشته باشد.
مهمترین انواع ادله الکترونیکی
ادله الکترونیکی انواع مختلفی دارد و محدود به اسکرینشات یا پیامک نیست.
۱. پیامک
پیامک یکی از رایجترین انواع ادله الکترونیکی است.
برای مثال، ممکن است شخصی از طریق پیامک:
- دیگری را تهدید کند؛
- به دریافت وجه اقرار کند؛
- بدهی خود را تأیید کند؛
- درباره یک قرارداد توضیح دهد؛
- یا اطلاعاتی درباره یک معامله ارائه کند.
در چنین شرایطی پیامک میتواند بخشی از ادله پرونده باشد.
البته صرف ارائه تصویر پیامک لزوماً به معنای اثبات قطعی ادعا نیست و در صورت اختلاف، امکان بررسی فنی و سایر قرائن وجود دارد.
اگر پیامک مربوط به یک تهدید یا توهین باشد، ممکن است در کنار سایر مدارک در یک شکایت کیفری مورد استفاده قرار گیرد.
۲. چت واتساپ و تلگرام
گفتوگوهای انجامشده در پیامرسانها یکی از مهمترین نمونههای ادله الکترونیکی هستند.
برای مثال، ممکن است طرفین درباره:
- مبلغ قرارداد؛
- نحوه پرداخت؛
- زمان تحویل کالا؛
- انجام تعهد؛
- بدهی؛
- فسخ معامله؛
- تهدید؛
- توهین؛
- یا دریافت وجه
با یکدیگر مکاتبه کرده باشند.
این پیامها در صورت ارتباط با موضوع دعوا میتوانند برای روشن شدن واقعیت مورد بررسی قرار گیرند.
بنابراین اگر یک اختلاف قراردادی از طریق واتساپ شکل گرفته باشد، حذف کردن چتها ممکن است باعث از بین رفتن بخشی از اطلاعات مهم پرونده شود.
در چنین مواردی، بهتر است پیش از حذف پیامها با وکیل قرارداد مشورت شود.
۳. پیامهای اینستاگرام
پیامهای دایرکت اینستاگرام نیز ممکن است در پروندههای حقوقی و کیفری اهمیت داشته باشند.
برای مثال:
- فروش اینترنتی کالا؛
- وعده انجام یک خدمت؛
- دریافت وجه؛
- تهدید؛
- توهین؛
- تبلیغات گمراهکننده؛
- یا هماهنگی برای انجام یک معامله
ممکن است از طریق دایرکت انجام شده باشد.
در چنین پروندههایی، علاوه بر متن پیام، اطلاعات حساب کاربری و سایر دادههای قابل بررسی نیز میتواند اهمیت داشته باشد.
این موضوع بهویژه در پروندههای جرایم سایبری اهمیت بیشتری پیدا میکند.
۴. ایمیل
ایمیل نیز میتواند حاوی اطلاعات مهمی برای اثبات یک موضوع باشد.
مکاتبات تجاری، ارسال قرارداد، اعلام فسخ، ارسال اخطار، مذاکره درباره قیمت و سایر ارتباطات کاری ممکن است از طریق ایمیل انجام شده باشد.
برای مثال، اگر یک شرکت و مشتری درباره شرایط قرارداد از طریق ایمیل مذاکره کرده باشند، مجموعه این مکاتبات میتواند در بررسی اختلاف مؤثر باشد.
البته در صورت انکار، اصالت ایمیل و ارتباط آن با شخص مورد ادعا ممکن است نیازمند بررسی بیشتر باشد.
۵. عکس و فیلم
عکس و فیلم دیجیتال نیز در بسیاری از پروندهها کاربرد دارند.
برای مثال:
- فیلم دوربین مداربسته؛
- تصاویر محل وقوع جرم؛
- عکس خسارت واردشده به ملک یا خودرو؛
- فیلم درگیری؛
- فیلم تخریب اموال؛
- تصاویر معاملات و تحویل کالا؛
- یا ویدئوهای منتشرشده در شبکههای اجتماعی
ممکن است بخشی از ادله پرونده باشند.
در این موارد، موضوعاتی مانند زمان، منبع فایل، نحوه تهیه، امکان دستکاری و ارتباط آن با موضوع پرونده اهمیت پیدا میکند.
اگر موضوع مربوط به آسیب به مال یا خودرو باشد، تصاویر میتواند در کنار مطالبه خسارت مورد استفاده قرار گیرد.
۶. فایل صوتی
فایل صوتی نیز ممکن است در برخی پروندهها دارای اهمیت اثباتی باشد.
برای مثال، ممکن است یک شخص در یک فایل صوتی درباره دریافت وجه، بدهی، انجام تعهد یا موضوع دیگری صحبت کرده باشد.
با این حال، اصالت فایل، هویت گوینده و شرایط تهیه آن میتواند مورد اختلاف قرار گیرد.
بنابراین بهتر است فایل اصلی حفظ شود و صرفاً به یک نسخه بریدهشده یا تبدیلشده اکتفا نشود.
۷. تراکنشهای بانکی و دادههای مالی
سوابق تراکنشهای بانکی نیز از دادههای الکترونیکی مهم هستند.
رسید انتقال وجه، اطلاعات تراکنش، شماره پیگیری، زمان انتقال و سایر اطلاعات بانکی میتواند در پروندههای مالی اهمیت داشته باشد.
برای مثال، در یک دعوای مطالبه وجه ممکن است تراکنش بانکی یکی از مدارک مهم برای اثبات پرداخت یا انتقال وجه باشد.
البته رسید بانکی باید در کنار سایر مدارک و با توجه به موضوع پرونده بررسی شود.
۸. اسناد الکترونیکی و امضای الکترونیکی
یکی از مهمترین تحولات حقوقی، امکان ایجاد و استفاده از اسناد الکترونیکی است.
سند الکترونیکی میتواند در معاملات و روابط تجاری مورد استفاده قرار گیرد و در مواردی که شرایط قانونی مربوط به امضای الکترونیکی رعایت شده باشد، از اعتبار حقوقی برخوردار شود.
این موضوع در معاملات آنلاین و حقوق قراردادها اهمیت ویژهای دارد.
به همین دلیل، فعالان اقتصادی و صاحبان کسبوکار باید نسبت به نحوه تنظیم و نگهداری قراردادهای الکترونیکی توجه کافی داشته باشند.
آیا اسکرینشات در دادگاه اعتبار دارد؟
این یکی از پرتکرارترین سؤالات درباره ادله الکترونیکی است.
اسکرینشات میتواند برای اثبات یک موضوع مورد ارائه قرار گیرد، اما اعتبار آن به شرایط پرونده و امکان احراز اصالت و تمامیت داده بستگی دارد.
اسکرینشات معمولاً تصویر بخشی از یک داده است و ممکن است بهتنهایی تمام اطلاعات فنی مربوط به منبع، زمان و نحوه ایجاد آن را نشان ندهد.
به همین دلیل، در صورت انکار یا اختلاف، ممکن است مقام قضایی برای بررسی موضوع از کارشناسی یا سایر روشهای قانونی استفاده کند.
پس بهتر است شخص فقط به گرفتن اسکرینشات اکتفا نکند و داده اصلی را نیز حفظ کند.
برای مثال، اگر یک پیام مهم در واتساپ وجود دارد، علاوه بر اسکرینشات، اصل تلفن همراه و اطلاعات مربوط به حساب کاربری و مکالمه نیز تا حد امکان حفظ شود.
شرایط اعتبار ادله الکترونیکی
برای اینکه یک دلیل الکترونیکی بتواند نقش مؤثری در پرونده داشته باشد، چند موضوع اهمیت ویژه دارد.
اصالت
اولین مسئله این است که مشخص شود داده واقعاً متعلق به همان شخص یا سامانهای است که به آن منتسب شده است.
برای مثال، اگر شخصی ادعا کند یک پیام از طرف متهم ارسال شده، ممکن است درباره مالکیت حساب کاربری یا شماره تلفن اختلاف ایجاد شود.
تمامیت داده
داده ارائهشده نباید بهگونهای تغییر کرده باشد که محتوای آن با داده اصلی متفاوت شود.
حذف بخشی از یک مکالمه، ویرایش تصویر یا فایل صوتی و ارائه بخشی از یک گفتگو بدون توجه به زمینه آن میتواند در ارزیابی ادله مؤثر باشد.
ارتباط با موضوع پرونده
هر داده دیجیتالی که به پرونده ارائه میشود لزوماً دلیل مؤثر محسوب نمیشود.
باید میان داده ارائهشده و موضوع دعوا یا اتهام ارتباط منطقی وجود داشته باشد.
برای مثال، وجود یک پیام ساده میان دو نفر الزاماً اثباتکننده وقوع جرم یا بدهی نیست؛ بلکه محتوای پیام و سایر ادله نیز باید بررسی شود.
نقش کارشناس در بررسی ادله الکترونیکی
در پروندههایی که اصالت یا تمامیت یک داده الکترونیکی مورد اختلاف قرار میگیرد، موضوع ممکن است به کارشناسی ارجاع شود.
کارشناس با توجه به موضوع ارجاع و امکانات فنی میتواند مواردی مانند:
- بررسی فایلها؛
- بررسی دادههای دیجیتال؛
- بررسی تلفن همراه یا رایانه؛
- بررسی اصالت برخی اطلاعات؛
- بررسی آثار تغییر یا دستکاری؛
- و تحلیل دادههای فنی
را مورد بررسی قرار دهد.
البته نظریه کارشناسی نیز در نهایت بخشی از فرآیند رسیدگی است و ارزیابی ادله با مرجع رسیدگیکننده خواهد بود.
چگونه ادله الکترونیکی را برای دادگاه حفظ کنیم؟
اگر احتمال میدهید یک پیام، عکس، فیلم یا فایل در آینده برای پرونده شما اهمیت پیدا کند، بهتر است از همان ابتدا آن را به شکل صحیح حفظ کنید.
۱. اصل فایل را نگه دارید
فایل اصلی را حذف نکنید و فقط به نسخه ارسالشده در شبکههای اجتماعی اکتفا نکنید.
۲. از ویرایش فایل خودداری کنید
برش، تغییر فرمت یا ویرایش فایل میتواند بررسی فنی آن را دشوارتر کند.
۳. اطلاعات مربوط به پیام را حفظ کنید
در مکالمات، شماره تلفن، نام کاربری، تاریخ و زمان و سایر اطلاعات قابل مشاهده را نیز نگه دارید.
۴. از حذف چتها خودداری کنید
اگر یک مکالمه برای پرونده اهمیت دارد، آن را حذف نکنید.
۵. موضوع را با سایر مدارک تطبیق دهید
ادله الکترونیکی زمانی میتواند بسیار مؤثر باشد که با سایر اسناد و قرائن پرونده هماهنگ باشد.
نحوه ارائه ادله الکترونیکی در دادگاه
نحوه ارائه دلیل به نوع پرونده و مرحله رسیدگی بستگی دارد.
اگر شخص قصد طرح دعوا یا شکایت دارد، میتواند مدارک خود را از طریق مسیرهای قانونی مربوط به ثبت دادخواست یا شکایت ارائه کند.
برای طرح شکایت کیفری معمولاً ابتدا باید شکایت در مسیر قانونی ثبت شود و سپس مدارک و مستندات مرتبط ارائه گردد.
در پروندههای حقوقی نیز شخص میتواند اسناد و مدارک مرتبط با دعوا را در مهلتهای قانونی ارائه کند.
اگر دلیل الکترونیکی اهمیت اساسی دارد، میتوان در صورت نیاز درخواست بررسی تخصصی یا کارشناسی آن را مطرح کرد.
آیا پلیس فتا ادله الکترونیکی را بررسی میکند؟
در پروندههای مرتبط با جرایم فضای مجازی، پلیس فتا میتواند در چارچوب وظایف و دستورات قانونی مربوط، در کشف و بررسی ادله دیجیتال نقش داشته باشد.
این موضوع بهخصوص در پروندههایی مانند:
- کلاهبرداری اینترنتی؛
- دسترسی غیرمجاز؛
- تهدید اینترنتی؛
- هتک حیثیت؛
- برداشت غیرمجاز؛
- جعل رایانهای؛
- و سایر جرایم سایبری
اهمیت پیدا میکند.
بنابراین اگر شخصی از طریق شبکههای اجتماعی مورد کلاهبرداری یا تهدید قرار گرفته باشد، بهتر است پیش از حذف پیامها و حساب کاربری، مدارک موجود را به شکل مناسبی حفظ کند.
تفاوت ادله الکترونیکی با شهادت و اقرار
ادله الکترونیکی با سایر ادله اثبات دعوا یکسان نیست.
در هر پرونده باید بررسی شود که دلیل ارائهشده دقیقاً چه چیزی را اثبات میکند.
برای مثال، یک پیام ممکن است حاوی اقرار به دریافت وجه باشد، اما اینکه این پیام دقیقاً از سوی چه شخصی ارسال شده و شرایط ارسال آن چه بوده، میتواند نیازمند بررسی باشد.
بنابراین نباید صرف وجود یک فایل، پیام یا تصویر را معادل اثبات قطعی ادعا دانست.
ادله الکترونیکی در پروندههای کلاهبرداری
در پروندههای کلاهبرداری اینترنتی، ادله الکترونیکی اهمیت بسیار زیادی دارند.
برای مثال:
- مکالمه میان شاکی و متهم؛
- رسید پرداخت وجه؛
- شماره حساب؛
- شماره کارت؛
- پیامهای ارسالشده؛
- صفحه فروش اینترنتی؛
- آگهی؛
- شماره تلفن؛
- اطلاعات حساب کاربری؛
- فایل صوتی؛
- تصاویر و فیلمها
ممکن است برای شناسایی روند وقوع جرم و ارتباط اشخاص مورد استفاده قرار گیرند.
در چنین شرایطی، حفظ مجموعه ادله اهمیت بیشتری از نگهداری یک اسکرینشات منفرد دارد.
اگر قربانی قصد شکایت کلاهبرداری دارد، بهتر است پیش از حذف یا تغییر اطلاعات موجود، تمام مستندات مرتبط را جمعآوری کند.
ادله الکترونیکی در پروندههای تهدید و توهین
تهدید و توهین نیز ممکن است در پیامرسانها، شبکههای اجتماعی یا پیامک اتفاق بیفتد.
در چنین پروندههایی، متن دقیق پیام، حساب کاربری، شماره تلفن، تاریخ ارسال و سایر اطلاعات مرتبط میتواند اهمیت داشته باشد.
حذف پیام یا تغییر حساب کاربری ممکن است روند اثبات موضوع را دشوارتر کند.
بنابراین بهتر است فرد ابتدا مستندات را حفظ کند و سپس درباره نحوه اقدام قانونی تصمیم بگیرد.
ادله الکترونیکی در اختلافات قراردادی
کاربرد ادله دیجیتال فقط به پروندههای کیفری محدود نمیشود.
امروزه بسیاری از قراردادها و مذاکرات تجاری از طریق ابزارهای دیجیتال انجام میشوند.
برای مثال، ممکن است طرفین در واتساپ درباره:
- قیمت معامله؛
- زمان تحویل؛
- نحوه پرداخت؛
- تغییر شرایط قرارداد؛
- فسخ؛
- انجام تعهد؛
- یا تأخیر در اجرای تعهد
با یکدیگر توافق یا مذاکره کرده باشند.
این مکاتبات میتوانند در کنار قرارداد و سایر مدارک برای بررسی اختلاف مورد توجه قرار گیرند.
در چنین شرایطی، موضوعاتی مانند فسخ قرارداد، الزام به ایفای تعهد و مطالبه خسارت ممکن است با محتوای مکاتبات الکترونیکی ارتباط پیدا کنند.
ادله الکترونیکی و حریم خصوصی
یکی از مهمترین مسائل در استفاده از ادله الکترونیکی، رعایت حریم خصوصی است.
اینکه یک شخص به یک تلفن همراه، حساب کاربری یا اطلاعات خصوصی فرد دیگری دسترسی پیدا کند، به این معنا نیست که در همه شرایط مجاز به استخراج، انتشار یا استفاده از تمام اطلاعات آن است.
نحوه دسترسی به دادهها و جمعآوری آنها باید با رعایت مقررات و دستورات قانونی انجام شود.
به همین دلیل، افراد نباید برای جمعآوری دلیل، خودسرانه وارد حسابهای کاربری دیگران شوند یا اطلاعات خصوصی آنها را منتشر کنند.
چالشهای ادله الکترونیکی
با وجود اهمیت فراوان ادله دیجیتال، استفاده از آنها با چالشهایی نیز همراه است.
امکان دستکاری
تصاویر، فایلهای صوتی و حتی برخی پیامها ممکن است دستکاری شوند.
حذف اطلاعات
حذف حساب کاربری یا پیامها میتواند روند بررسی را دشوار کند.
جعل هویت
ممکن است شخصی از حساب یا شماره دیگری استفاده کند.
ناشناس بودن کاربران
در برخی پروندههای اینترنتی، شناسایی فرد واقعی پشت یک حساب کاربری دشوار است.
مسائل مربوط به حریم خصوصی
جمعآوری اطلاعات دیجیتال باید در چارچوب مقررات قانونی انجام شود.
به همین دلیل، در پروندههای پیچیده استفاده از وکیل کیفری آشنا با ادله دیجیتال و جرایم رایانهای میتواند اهمیت زیادی داشته باشد.
سه نکته مهم درباره ادله الکترونیکی
نکته اول: اسکرینشات را تنها مدرک خود قرار ندهید
اگر امکان حفظ اصل داده وجود دارد، آن را نگه دارید.
نکته دوم: فایل را دستکاری نکنید
فایل اصلی را حفظ کنید و نسخههای مورد نیاز را از آن تهیه کنید.
نکته سوم: ادله را سریع حفظ کنید
ممکن است اطلاعات دیجیتال بعداً حذف یا تغییر کند.
به همین دلیل، در پروندههای مهم بهتر است موضوع در اسرع وقت از نظر حقوقی و فنی بررسی شود.
سه اشتباه رایج در استفاده از ادله الکترونیکی
اشتباه اول: حذف مکالمات
گاهی افراد تصور میکنند بعداً میتوانند پیامها را دوباره پیدا کنند؛ در حالی که ممکن است حساب کاربری یا اطلاعات حذف شود.
اشتباه دوم: ویرایش فایل
برش دادن فایل صوتی یا تصویری ممکن است باعث ایجاد ابهام درباره محتوای اصلی شود.
اشتباه سوم: انتشار عمومی مدارک
انتشار اسکرینشات، عکس یا اطلاعات خصوصی طرف مقابل در شبکههای اجتماعی ممکن است خود باعث ایجاد مشکلات حقوقی جدید شود.
بنابراین بهتر است مدارک برای ارائه به مرجع قانونی حفظ شوند و از انتشار غیرضروری آنها خودداری شود.
وکیل چگونه میتواند در پرونده ادله الکترونیکی کمک کند؟
در پروندههای مبتنی بر ادله دیجیتال، وکیل میتواند ابتدا مشخص کند که کدام دادهها برای پرونده اهمیت دارند و چگونه باید از آنها استفاده شود.
برای مثال ممکن است لازم باشد:
- اصالت یک پیام بررسی شود؛
- درخواست کارشناسی مطرح شود؛
- ارتباط یک حساب کاربری با شخص مشخص شود؛
- تراکنشهای بانکی بررسی شود؛
- ادله دیجیتال در کنار اسناد کاغذی قرار گیرد؛
- یا از ارائه ناقص و نامرتب مدارک جلوگیری شود.
در پروندههای کیفری، این موضوع میتواند در تنظیم دفاع کیفری اهمیت ویژهای داشته باشد.
همچنین در پروندههای مالی و قراردادی، ادله الکترونیکی ممکن است در کنار قرارداد، فاکتور و رسیدهای پرداخت مورد استفاده قرار گیرد.
سوالات متداول درباره ادله الکترونیکی
آیا اسکرینشات واتساپ در دادگاه قابل استناد است؟
ممکن است مورد استناد قرار گیرد، اما ارزش اثباتی آن به شرایط پرونده، اصالت داده و امکان بررسی آن بستگی دارد. در صورت اختلاف ممکن است بررسی تخصصی نیز انجام شود.
آیا پیامک میتواند دلیل جرم باشد؟
بله، پیامک ممکن است در صورت ارتباط با موضوع پرونده به عنوان یکی از مستندات مورد توجه قرار گیرد؛ اما ارزش آن باید با توجه به سایر ادله و شرایط پرونده ارزیابی شود.
آیا فایل صوتی در دادگاه قابل ارائه است؟
فایل صوتی میتواند ارائه شود، اما اصالت فایل، هویت گوینده و شرایط تهیه آن ممکن است مورد بررسی قرار گیرد.
آیا چت تلگرام یا اینستاگرام قابل استناد است؟
محتوای این مکاتبات میتواند در پرونده ارائه شود؛ با این حال، احراز اصالت و ارتباط حساب کاربری با شخص مورد ادعا اهمیت دارد.
آیا میتوان پیامهای حذفشده را بازیابی کرد؟
بسته به نوع دستگاه، برنامه، روش حذف و شرایط فنی، امکان بازیابی برخی اطلاعات ممکن است وجود داشته باشد؛ اما نباید روی امکان بازیابی قطعی حساب کرد.
آیا برای اثبات ادله الکترونیکی حتماً به کارشناس نیاز است؟
خیر، در همه پروندهها الزاماً چنین نیست. اما اگر اصالت یا تمامیت داده مورد اختلاف باشد، بررسی کارشناسی میتواند اهمیت پیدا کند.
نتیجهگیری
ادله الکترونیکی در دادگاه به دلیل گسترش ارتباطات دیجیتال، نقش روزافزونی در پروندههای حقوقی و کیفری پیدا کردهاند.
پیامک، چت پیامرسانها، ایمیل، عکس، فیلم، فایل صوتی، تراکنشهای بانکی و اسناد الکترونیکی میتوانند بسته به شرایط پرونده در اثبات ادعا یا دفاع مورد توجه قرار گیرند.
با این حال، صرف داشتن یک اسکرینشات یا فایل دیجیتال به معنای اثبات قطعی موضوع نیست. اصالت، تمامیت، ارتباط با موضوع پرونده، نحوه جمعآوری و سایر قرائن میتوانند در ارزیابی ارزش اثباتی آن مؤثر باشند.
اگر با یک پرونده مرتبط با جرایم سایبری، کلاهبرداری اینترنتی، تهدید، توهین، اختلاف قراردادی یا یک دعوای مالی مواجه هستید، بهتر است ادله دیجیتال را پیش از حذف یا تغییر، به شکل صحیح حفظ کنید و درباره نحوه ارائه آنها با وکیل دادگستری و در صورت نیاز کارشناس مربوط مشورت کنید.
